Gure erakusketak

Aldi baterako erakusketa

2025eko abenduaren 15etik 2026ko maiatzaren 10era arte.

Bizkaiaren espiritua
Nortasun sozial eta erlijiosoaren irudikapenak mende-aldaketan (1870-1936)

Bizkaiko espiritua izenburupean, Bizkaiko Eleiz Museoaren eta Arte Ederren Bilboko Museoaren arteko lankidetza berriak bidaia bat proposatzen du lurraldearen espiritualtasunean zehar, XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen lehen hamarkadetara.

Zazpi ataletan banatuta, erlijioak bizitza publiko eta pribatua markatzen zuen gizarte baten erretratu adierazgarria eskaintzen du ibilbideak.

Horrela, artean islatuta dauden hainbat alderdi nabarmentzen ditu, besteak beste, espazio sakratuaren erabilera soziala jaietan eta jarduera komertzialetan edo/eta arkitektura erlijiosoaren eragin bisuala paisaian.

“Eraldaketan sinetsi”, “Sakratua modernizatu”, “Aisia eta debozioa”, “Merkataritza-arima”, “Paisaia mistikoak”, “Ikonografia femenino berriak” eta “Espazio sakratuak” atalek artikulatzen dituzte bildutako 62 lanak.

La religiosidad vizcaína se expresó de modo distinto en cada ámbito. En el medio rural, el caserío y la ermita eran centros de cohesión: la romería al santuario, la misa o la procesión patronal representaban el ritmo de la comunidad. La montaña y el valle se concebían como espacios de contemplación espiritual. En los puertos, la fe acompañaba al marino en cada travesía. En el entorno obrero, las fábricas y minas estaban a menudo consagradas a santos y santas protectores, cuya intercesión se invocaba para la seguridad y prosperidad del trabajo. En todos estos entornos, la Iglesia ofrecía un marco moral y social de referencia para la población.

Bigarren Industria Iraultza (1870-1914), eraldaketa itzelek markatutako aldia, erlijioak kohesio sozialerako eta tradizioari eusteko elementu gisa zuen eginkizuna berretsi zuena, da erakusketaren abiapuntua

Ondoren, deboziozko irudi multzo bat dator, akademizismoaren estatuetatik hasi eta hileta-eskulturari lotutako proposamen berritzaileagoetara. Gero, erakusketa erlijiotasun herrikoian barneratzen da, eliza eta ermitetan agerikoa; bere zeregin espiritualaz harago, erromeria eta azoketako topagune, ospakizun eta merkataritza-gune bihurtzen dira elizak eta ermitak.

Paisaiaren generoak ere protagonismo handia hartzen du euskal geografia osoan zehar banatutako tenplu, ermita eta santutegien berri ematen duten lanetan, argazkigintzaren aitzindariei eta margolariei interesatu baitzitzaizkien. Emakumearen irudia amatasun laiko edo erlijiosoaren arketipoetan adierazten da, baita euskal landa-munduaren idealizazioarekin lotutako “Eva berria”-ren arketipoetan ere. Ibilbidea amaitzeko, garai hartako garapen artistikorako Elizaren eta euskal burgesiaren enkarguek izan zuten garrantzia erakusten duten elizen eta panteoien planoak, argazkiak eta maketak daude.

Aukera bakarra, Joaquin Sorolla margolariaren artelan bikain bi ezagutzeko eta, parean, ehun gauzaki ingururen bitartez, erlijiotasuna eta artea nahastatzen dituan arloa, erlikiena eta erlikia-ontziena, ezagutzeko.

Erakusketa honegaz, Eleiz Museoak, Bilboko Arte Ederren Museoaren lankidetza zuzenagaz, Joaquin Sorollaren heriotzaren mendeurrena ospatzeko egingo diran ekitaldiakaz bat egin gura dau.

Sorollaren margolan erlijiosoak

Sorolla, batez be kostaldeko paisaiek egin eben ospetsu, argia eta koloreak bikain islatzen dituelako. Baina bere ibilbidearen hasieran, gai erlijiosoko pasarte kostunbristengaitik nabarmendu zan. Horien artean, Bilboko Arte Ederren Museoak erakusketa honetarako utzitako El beso de la reliquia eta Mesa petitoria elizen barrualdeak nabarmentzen dira.
El beso de la reliquia lanean, artistak konposizio nabar bat artikulatzeko duen gaitasun handia erakusten du, non marrazki trebe bat eta argiaren eta kolorearen erabilera maisua nabarmentzen diren. Valentziako San Paulo eleizako alboko kapera baten, parrokoak erlikia aurkezten dau eleiztar anitzek musu emon deioen.

Eskari-mahaia artelanak bikain nahastatzen ditu lur eta gris koloreak kandelek sortutako argi-izpiakaz. Zirriborro-lan honetan, mahai batean eserita dauden emakume batzuek dohaintzak eskatu eta biltzen dituzten eta kultuan zehar deboziozko artikuluak eskaintzen dituzten unea jasotzen da.
Baina erakusketa Sorollaren bi lan bikain horietatik harago doa. Erlikiari musu emotea artelanak erlikien arlora garoaz. Jaiera herrikoia, sinisteak, pentsaerak…

Erlikiak…

Erlikien gurtza kristautasunaren lehen uneetan hasi zen, martirien gorpuzkinak gurtzen zirenean.
Erdi Aroan mundu kristau osoan zehar hedatu zen. Sasoi baten, ohikoak ziran segurtasunik eza, gaixotasuna eta gosea…, jenteak babes eta laguntasuna bilatzen eban zeruko botereetan. Eta erlikiak, hau da, santa eta santuen gorpuzkiak euren bitarteko bihurtu ziran.

Erlikia, santutasunaren hondakin ikugarria, materiala zan. Bitarteko izan eitekean naturaz gaindikoaren aurrean. Jaieratsuaren erregu eta eskariak zuzenean jaso eikezan eta berehala arreta eskaini, eguneroko bizitzan agertzen ziran arazo zehatzak konponduz: gaixotasuna, ekonomia-zailtasunak, familia kontuak…

Ospe eta ortodoxia ikur, barrokoaren munduak erlikien gurtza honen berpizte bat ezagutu zuen, ia gaur egun arte bizirik mantenduko zena.
Gaur egun, gizarte gero eta laikoago batean, erlikien gurtza desagertu dela dirudi. Edo, beharbada, protagonistak dira aldatu diranak.

… eta erlikia-ontziak

Erlikiek edukiontzi egokian, edukiarentzat duina dan ontzian, babestu beharra egoan eta erlikia-ontzia zan edukiontzi hori. Eta Sorolla eta erlikiak erakusketak bere espazioaren zati handi bat edukiontzi horien aniztasuna erakustera eskaintzen du.
Adibidez, Ozerinmendiko (Zeanuri) San Lorentzo ermitako lipsanoteka, XII. mendera igo daitekeena, edo Errigoitiko Gorputz Santuaren (Gorputz Santua) zilarrezko eskua, XVI. mendetik mintzamenaren arazoak sendatzen zituen momia naturala.

Tipologiak, era askotakoak dira: Abadiñokoa, zilindro erakoa da (Sorollaren margolanekoa bezalakoa) eta kustodia erakoak be badagoz (Sukarrieta, Markina), kurutze erakoak (Berriz), obelisko erakoak (Bermeo), piramide erakoak (Lekeitio), tenplu klasiko erakoak (Berriz)… Eta materialak: batez be zilarrezkoak, baina baita zurezkoak, letoizkoak, ehunezkoak…

Gainera, erlikia-ontzi zintzilikariak dagoz edo estanpa erako erlikia-ontziak, esate baterako Teresa Doneak landatutako hurritzaren zuraz egindako kurutze txikia.

Batzuetan, erlikia bakarra jasoten dabe, baina beste batzuetan, ehunka: 362 dagoz metatuta Bera Kruz komentuko erlikia-ontzi arkitektonikoan, Berrizen! (gainera, hilabetez hilabete antolatuta).

Baloratuenen artean, Jesukristori lotutakoak dira, batez be Lignum crucis deitutakoak, hau da, josi eben kurutzearen ustezko zatiak. Erakusketan ikusi daitekez horreetako hiru, XVII. eta XVIII. gizaldietako pieza barrokoak, Bilboko Santiago katedraletik eta Joan Santuak eleizatik (Bera Kruz Kofradia) eta Gordexolako Molinarreko San Joan Lepogabetua eleizatik etorritakoak.

Aitamen berezia merezi dabe ikutze-erlikiek: santuak ikutu dabezan gauzakiak. Erakusketan, “Hilobi Santua ikutu” daben hosto eta lorez egindako hainbat estanpa ikusi daiteke. Baina piezarik aitagarriena Aingeru Goardakoen Kongregazinoak Bilbon gordetzen dauan Rafaela Ibarra dohatsuaren hil-maskara da.

Ohikuneak

Sorollaren Erlikiari musu emotea oinarritzat hartuta eratutako erakusketan islatutako beste alderdi bat, jarduera honetan eta antzekoetan erabiltzen ziran jantziak eta tresnak dira, Eskari-mahaia lanean be ikusi daitekenez.